کیفری

نحوه‌ی مطالبه‌ی خسارت مادی و معنوی ناشی از تاخیر در پرواز(1)

26 شهریور 1397
نحوه‌ی مطالبه‌ی خسارت مادی و معنوی ناشی از تاخیر در پرواز(1)

با وجود وعده های پیشین مجلس و دستگاه های ذی‌ربط، برای بررسی و جبران خسارات تأخیر پروازها هنوز اقدام موثری برای جبران خسارت و جلب رضایت مسافرین از سوی شرکت های هواپیمایی یا سایر دستگاه های ذی‌ربط صورت نگرفته است. گرچه بر اساس مقررات کنوانسیون ورشو، شرکت های هواپیمایی ملزم به پرداخت خسارات ناشی از تأخیر پروازها هستند. اما به نظر می رسد به دلیل نبود قوانین اجرایی و مکانیزم مشخصی، هنوز این رویه در کشورمان متداول نشده و روند تأخیر پروازهای طولانی ادامه دارد. با این وجود، در این گفتار به بررسی انواع خساراتی خواهیم پرداخت که مسافرین پروازهای تأخیری با آن‌ها مواجه می باشند، باشد که در آینده با بهبود قوانین در این زمینه، از مشکلات ناشی از تأخیر پرواز، کاسته شود.

 به طور کلی باید گفت: انواع خسارات ناشی از عدم ایفای تعهد یا تأخیر در اجرای آن در فرض تعیین پیشاپیش خسارت در قرارداد و عدم تعیین آن قابل بحث است. در هر حال به‌ منظور جلوگیری از اطاله‌ی بحث به صورت کلی می‌توان گفت که چنانچه در قرارداد تعیین خسارت نشده باشد، صرف عدم ‌ایفای تعهد متعهد، اماره‌ی تقصیر وی محسوب است و برای مطالبه خسارت، احراز ورود خسارت و میزان خسارت با تشخیص دادگاه خواهد بود. اما چنانچه در قرارداد تعیین خسارت مقطوع یا شرط وجه‌التزام گنجانده شده باشد، در خصوص فرض عدم ‌اجرای تعهد یا تأخیر در اجرای آن و اینکه موضوع تعهد آیا وجه نقد باشد یا غیر وجه نقد، انواع خسارات قابل مطالبه عبارت است از: خسارات مادی، خسارات معنوی و عدم نفع که در ذیل به بررسی هر یک از این موارد خواهیم پرداخت.

مبحث اول : خسارات معنوی

این خسارت نیز می‌تواند صورت های مختلفی به خود بگیرد و عبارت باشد از مثلاً آسیب رساندن به شخصیت (حق شرف در صورت افترا‌) و تألم جسمی ناشی از تصادف با خودرو یا آسیب روانی بر کسی که در اثر تصادف، تغییری در چهره یا اندامش پیدا شده است. اما اینکه خسارت معنوی می‌تواند موجبی برای ترمیم آن با پول باشد، مشاجرات فراوانی میان علمای حقوق به وجود آمده ولی قانون و روش قضایی بیش‌ترکشورها خسارت معنوی را قابل تقویم به پول دانسته‌اند. اما اینکه خسارت معنوی در اثر عدم ایفای تعهد یا تأخیر در اجرای آن قابل مطالبه است یا خیر در پاسخ می‌توان گفت که به نظر می‌رسد دراین خصوص نتوان خسارت معنوی را تصور کرد؛ زیرا آن‌چه از ایفای تعهد به متعهدله می‌رسد، منفعت مادی است و عدم ایفای تعهد یا تأخیر در ایفای تعهد، نتیجه ای جز عدم وصول متعهدله به نفع متوقع و مورد انتظار وی نیست. بنابراین صرفاً با عدم ایفای تعهد و تخلف متعهد، خسارت مادی متعهدله، متصور است.

نکته‌ی مهمی که در رابطه با خسارات ناشی از تأخیر در پرواز وجود دارد، مساله‌ی خسارات‌ معنوی است. بدیهی است خسارات مادی و جانی در همه‌ی سیستم‌های دنیا پذیرفته شده است. خسارات مادی‌ شامل خسارات بدنی و مرگ، هزینه‌های دارو و درمان و هزینه‌های از دست دادن اسباب و اثاثیه است. حتی در مواردی که خانواده‌ای تنها نان‌آور خود را از دست می‌دهد دادگاه‌های آمریکا و فرانسه برای بازماندگان بی‌سرپرست نیز مقرری ماهیانه وضع می‌کنند. در کشور ما هرچند قانون‌ مسئولیت مدنی ۱۳۳۹ مساله‌ی خسارات معنوی را پیش‌بینی‌ کرده است ولی عملاً دادگاه‌ها به این‌گونه خسارات رای‌ نمی‌دهند و کنوانسیون ورشو نیز که در مورد سوانح هوایی‌ صالح به رسیدگی است، در صورت خاصی خسارت معنوی‌ را قابل مطالبه دانسته است. این کنوانسیون در اصلاحات‌ بعدی آن، متضرر را از مطالبه خسارات معنوی در جایی که‌ خسارت مادی وارد نشده باشد، بازمی‌دارد؛ یعنی مطالبه‌ی‌ خسارات معنوی را منوط به ورود خسارات مادی کرده‌ است درحالی که در آمریکا اخیراً دادگاه‌ها حتی در جایی‌ که خسارات مادی وارد نشده باشد متضرر را مستحق‌ دریافت خسارت معنوی می‌دانند.

ممکن است هواپیما خسارتی وارد نیاورد ولی به دلیل‌ نقص فنی و یا مهارت نداشتن کافی خلبان در برخاستن‌ و نشستن هواپیما، جان مسافران از هراس به لب برسد و یا مثلاً اعلام شود چرخ‌های هواپیما باز نمی‌شود و پس از مدت زیادی سرگردانی در هوا بالاخره در آخرین دقایق‌ باز شود.

در این‌جا خسارات معنوی چه بسا بیش‌تر از خسارات‌ مادی برای متضرر اهمیت داشته باشد. در این مبحث به بررسی نحوه‌ی مطالبه‌ی خسارات معنوی توسط افراد متضرر از تأخیر خواهیم پرداخت.

تصور کنید به علت تأخیر در پرواز هواپیما، فردی از شرکت در یک جلسه مهم و سرنوشت ساز محروم گردد و یا یکی از مسافران هواپیمای فوق الذکر، کار خود را از دست بدهد و یا مواردی از این قبیل که ممکن است در صورت تأخیر در پرواز، برای هر یک از مسافران پرواز تأخیری پیش بیاید.

در این صورت چه کسی مسئول ضرر و زیان وارده به مسافران است؟

اساساً آیا ضرر و زیان معنوی طبق قوانین و مقررات ما قابل پرداخت هست؟

در پاسخ به این سوال باید گفت؛ با توجه به کنوانسیون های بین المللی که کشور ما نیز بدان ها پیوسته است و هم چنین با توجه به قوانین و مقررات داخلی از جمله قانون مسئولیت مدنی باید قائل به قابل مطالبه بودن خسارات معنوی ناشی از تاخیر در پرواز هواپیماها باشیم.

رویه‌ی قضایی ما نیز حاکی از صدور آرای محدودی در مورد خسارات معنوی می باشد. از جمله رای مربوط به پرونده هموفیلی‌ها که در آن علاوه بر پرداخت دیه، معادل ریالی آن به عنوان خسارت معنوی مورد حکم قرار گرفته بود.

در هر صورت برای مطالبه‌ی ضرر و زیان معنوی از دادگاه‌ها، توجه به نکات ذیل لازم و ضروری به نظر می رسد:

نخست ـ اثبات این امر که خسارت معنوی وارد شده است.

دوم ـ رابطه‌ی علیت بین بروز خسارت و اقدام شرکت هواپیمائی.

سوم ـ مبانی قانونی و شرعی خسارت معنوی.

چهارم ـ ملاک ارزیابی میزان خسارت معنوی.‏

در مورد نخست می توان در دادخواست تقدیمی، به برخورد نامناسب مسئولان شرکت هواپیمایی در فرودگاه و توضیح ندادن عـلت لغو پرواز و عدم استرداد وجه بلیط – که در اغلب موارد اتفاق می افتد- و نیز زمان با ارزشی که از مسافران پرواز تلف شده و منجر به عدم انجام تعهدات شغلی گردیده، اشاره شود.

 در خصوص مورد دوم، در موارد مشابه شرکت‌های هواپیمایی مکلف به ایجاد پرواز جایگزین (‏Back up‏) می‌باشند و در صورت عدم انجام وظیفه خود، مسئول خسارات وارده به مسافران می باشند.

در مورد سوم نیز قانون مسئولیت مدنی صراحتاً در ماده ۱ خود پیش بینی کرده است: «هرکس بدون مجوز قانونی عمداً یا در نتیجه بی احتیاطی به جان یا سلامتی یا مال یا آزادی یا حیثیت… یا به هر حق دیگر، لطمه‌ای وارد نماید که موجب ضرر مادی یا معنوی دیگری شود مسئول جبران خسارت ناشی از عمل خود می‌باشد.» به علاوه از نظر فقهی قاعده‌ی «لاضرر و لاضرار فی الاسلام» اجازه نمی‌دهد هیچ زیانی بدون جبران بماند.

 

منابع:

۱. جمشیدی؛ مقاله ممکن‌الحصول و عدم‌النفع، وبلاگ تخصصی حقوق ایران.

۲. جباری، منصور؛ مقاله‌ی دادگاه صلاحیت‌دار در دعاوی مطروحه در حمل‌و‌نقل هوایی، سال دهم، شماره ۲۵، پاییز و زمستان ۱۳۸۷.

۳. جواد یاوری، روزنامه اطلاعات، خسارات ناشی از تاخیر یا لغو پرواز هواپیما را چگونه می توان مطالبه کرد؟۲۵/۶/۱۳۹۲

۴. http://www.parsine.com

۵. http://www.tabnak.ir

سارا مرسل‌زاده – کارشناس ارشد حقوق جزا و جرم‌شناسی

 

مشاوره حقوقی دادفر